❄ La Dolce Vita ❄

Lời bài nhạc Tình Ca của cố nhạc sỹ Phạm Duy có đoạn:

“Tiếng nước tôi! Bốn ngàn năm ròng rã buồn vui .Khóc cười theo mệnh nước nổi trôi, nước ơi!

Tiếng nước tôi! Tiếng mẹ sinh từ lúc nằm nôi.Thoắt ngàn năm thành tiếng lòng tôi, nước ơi!”

Quả thật trong suốt ‘1000 năm đô hộ giặc Tàu, 100 năm đô hộ giặc Tây’ (hơn 67 năm; 1887-1954, mượn lời bài hát Gia Tài Của Mẹ làm tròn 100 năm) thì tiếng Việt đã khóc, cười, chuyển mình cùng vòng xoáy định mệnh của lịch sử. Cũng như Nhật Bản và Hàn Quốc, Việt Nam nằm trong khối Sinosphere, chịu ảnh hưởng lâu đời từ văn hoá phương Bắc. Dù tiếng Việt đã được đổi từ viết bằng quốc âm tự sang Latin, chúng ta vẫn không thể chối bỏ rằng hơn 60% từ vựng tiếng Việt hiện đại có nguồn gốc từ tiếng Hoa. Và rồi thành xứ thuộc địa, chúng ta cũng Việt hoá (adopted) nhiều từ tiếng Pháp, trong đó nhiều từ vẫn được phổ biến cho đến ngày nay. Hiện nay trong thời đại toàn cầu hoá, mọi người đều dùng tiếng Anh và tiếng Pháp không còn là một ngôn ngữ hợp thời nữa. Việt Nam tuy vẫn nằm trong cộng đồng Pháp ngữ (Organisation internationale de la Francophonie) nhưng số người rành tiếng Pháp chưa bao giờ quá đáng kể. Thời Sài Gòn còn là Hòn Ngọc Viễn Đông (la Perle de l’Extrême-Orient), giới trẻ đua nhau nói “oh la la, toi et moi, je t’aime” (tiếng bồi) như để chứng tỏ mình thời thượng. Nhưng rồi nhiều người Mỹ đến, miền Nam chuyển sang học tiếng Mỹ, tuy vậy tiếng Pháp vẫn chiếm vị trí quan trọng với người công giáo và trí thức tiểu tư sản thời đó. Sau 1975, tiếng Pháp hầu như biến mất khỏi miền Nam do biến động chính trị, đời sống ngặt nghèo; trong khi đó miền Bắc học tiếng Nga và tiếng Pháp thay vì tiếng Anh do còn bật chế độ thù địch với Mỹ.

Khi học tiếng Pháp, tôi nhận ra tiếng Việt có khá nhiều từ vay mượn từ tiếng Pháp mà lúc nhỏ tôi chẳng mảy may quan tâm, nhưng giờ đây cảm thấy thật thú vị. Xin mời các bạn cùng điểm lại những từ tiếng Việt gốc Pháp này, nếu có thiếu xót xin các bạn bổ sung ở phần comment. Vì tôi là người miền Nam nên bài biết này sẽ chỉ liệt kê những từ phổ biến ở miền Nam trong hiểu biết hạn hẹp của tôi. Xin lưu ý list này gồm những từ trong văn nói và văn viết, bài này cũng không mang tính chất học thuật.

Danh sách này sẽ được đánh số để theo thứ tự alphabetical để tiện edit và tra cứu.

1. à la carte = a la cạt/ gọi theo món = menu items
2. accumulateur (accumulateur électrique) = bình ắc quy điện = rechargeable battery
3. acide = axit = acid
4. affaire = áp phê (phi vụ lớn, giao dịch lớn) = affair
5. affiche = áp phích/ bích chương = poster
6. album = an-bum = album
7. alcool = cồn = alcohol
8. allez hop = a-lê-hấp (làm ngay) = come on
9. allô = a lô, chào (khi nghe điện thoại) = hello (when answering the phone)
10. aluminium (papier d’aluminium) = nhôm (giản lược) = aluminium
11. ampère = ampe = amprere (Amp)
12. amygdale = amidan = tonsil
13. anglais = Ăng Lê/ dân Anh quốc = English
14. antenne = ăng ten = aerial
15. artichaut = bông atisô = artichoke
16. as (cartes) = lá ách (trong bài Tây) = ace
17. as de carreau (cartes) = ách rô (tên con bài) = diamond
18. as de pique: ách bích (tên con bài) = spade
19. au plat (oeuf au plat) = ốp la (trứng chiên kiểu sunny-side-up) = fried egg
20. auto = ô-tô (xe hơi) = car/ automobile
21. bac = bắc/ phà (eg. khi đi miền Tây hay nghe người ta nói tới bắc Mỹ Thuận hay bắc Vàm Cống nhưng đó không phải là hướng Bắc, mà đúng ra là phà Mỹ Thuận lúc chưa có cầu MT và phà Vàm Cống) = ferry boat
22. bâche = (tấm) bạc = tarpaulin
23. bagages (porte-bagages) = tiền baga (khi đi xe đò hay tàu, phi cơ mà gửi hành lí nặng và lớn thì phải trả thêm tiền baga) = baggage fees
24. balcon = ban công = balcony
25. ballet = ba lê = ballet
26. ballot = ba lô = backpack
27. bande = băng (băng nhóm, băng đảng) = band
28. banque = nhà băng (từ miền Nam hay dùng) = bank
29. basalte = bazan/ đất đỏ (phân bố nhiều ở Tây Nguyên) = basalt
30. basse = ba zơ = base
31. bâton = gậy baton = cane/ stick/ baton
32. bavard = ba hoa/ lắm lời = gossipy/ chatty
33. beige = màu be = beige
34. benne (benne à ordures) = xe ben/ xe rác = garbage truck
35. béret = nón bê-rê (kiểu Pháp) = beret
36. berger (chien de berger) = chó bẹc giê = German sherperd
37. bête = bết bác (học ngu, cũng có nghĩa là tệ như “làm ăn bết bác”) = silly/ dumb
38. béton = bê tông = concrete
39. beurre = bơ = butter
40. bidon = bi đông = can
41. bière (la bière) = bia = beer
42. bifstek = bíp tết, bíp tách = beefsteak
43. billard = bi-da = play pool
44. bille (stylo à bille) = bút bi, bi đạn= ballpoint pen
45. biscuit = bích-quy = cookie
46. bleu = (xanh) lơ = blue
47. blockhaus = lô cốt = bunker
48. bombe = bom = bomb
49. bon bon = kẹo bòn bon = candy
50. Bordeaux = bọt-đô (rượu nho), đỏ bọt đô = burgundy
51. bottes = bốt (giày ống cao)
52. boucle = búc (khoen cài dây nịt)
53. bougie = bu gi xe (bộ phận phát điện cho động cơ) = spark plug
54. boulon = bù-lon con tán (từ Miền Nam)/ bu-lông (con ốc) = bolt
55. brancard = băng ca (cán khiêng cấp cứu) = stretcher
56. buffet = búp phê = buffet
57. bunker = boong ke, nơi ẩn nấp khi đánh trận (từ này gốc Đức nhưng mình phát âm theo tiếng Pháp) = bunker
58. bus = xe buýt = bus
59. cabine = cabin (thường chỉ tàu bè, khoang cho thuỷ thủ) = cabin
60. câble = cáp (dây thừng bằng kim loại) = cable
61. cacao = ca cao =cocoa
62. cachet = cát xê = honorarium
63. café (le café) = cà phê = coffee
64. calot = nón ca lô = skull cap
65. Cambodge = Cam Bốt (Campuchia, nước Miên) = Cambodia
66. camion = xe cam nhông (từ miền Nam, xe tải lớn như xe nhà binh, xe đò, xe hàng liên tỉnh) = truck, van
67. canot = ca-nô = canoe
68. cantine = căng tin = cafeteria
69. caoutchouc = cao su = rubber
70. caramel = caramen (đường nung) = caramel
71. carbone = các-bon (chất than) = carbon
72. carotte = cà rốt = carrot
73. carreau = ca rô = check
74. cartable = cặp táp = school bag/ satchel
75. carte = cạt = card
76. carte de visite = cạt vi sít, danh thiếp = business card
77. carte verte = cà vẹt, cạc quẹt (miền Nam), giấy tờ xe = driver’s license
78. carton = thùng cạt tông = cardboard
79. cas = ca (trường hợp) = case
80. cascadeur = diễn viên đóng thế = stuntman
81. cassette = cát sét = cassette
82. catalogue = ca ta lô = catalog
83. Cavalière = ca-ve (gái nhảy/ gái mại dâm) = dancer/ prostitute
84. centimètre = xăng-ti-mét = centimeter (cm)
85. cerise = trái sơ-ri = cherry
86. chaîne = sên (dây xích xe đạp, xe gắn máy) = chain
87. chaland = sà lan = garge
88. chambre à air = săm (xe đạp) = tube
89. champagne = sâm panh (rượu) = champagne
90. chauffeur = sốp phơ (tài xế) = driver
91. chef = sếp = chief
92. chemise = áo sơ mi = shirt
93. chèque = séc = check
94. chocolat = sô cô la = chocolate
95. choux à la crème = (bánh) su kem = cream puff
96. chou-fleur = súp-lơ (bông cải trắng) = cauliflower
97. chou-rave = củ su hào = kohlrabi
98. cigare = xì-gà = cigar
99. ciment = xi măng = cement
100. cinéma = xi nê = cinema
101. cirque = xiếc = circus
102. clé = cờ lê = wrench
103. cobalt = màu xanh cô ban = cobalt
104. cœur = trái tim, lá bài cơ = heart
105. coffre = cốp (xe) = trunk
106. Cognac = rượu cô nhắc = Cognac
107. commission = tiền cò, tiền còm = comission
108. compas = côm pa (để vẽ vòng tròn) = compass
109. complet = com lê = suit
110. compteur = công tơ = speedometer
111. conteneur = công ten nơ = container
112. contrôleur = lơ xe (từ rút gọn chỉ còn giưc chữ “lơ”) = controller
113. coolie = cu li (từ miền Nam, lính lác làm việc lặt vặt) = coolie
114. copier = cóp pi, cộp pi, quay cóp = copy
115. corset = coóc-sê (áo bó ngực và bụng của phụ nữ) = girdle
116. couloir = cu loa (lối đi qua) = hallway
117. coupure (coupure de courant) = cúp (sự cắt điện, nước) = power outage
118. coureur = cua rơ (người đua xe đạp, hay nghe trong Tour de France) = racer
119. courroie = cu-roa (đai chuyền) = strap
120. cravate = cà vạt = tie
121. crème glacée = kem (miền Bắc), cà rem/cà lem (miền Nam) = cream
122. crêpe = bánh kẹp/ bánh kếp = crêpe
123. cresson = xà-lách-son (rau) = cress
124. cuillière = cùi dìa = spoon
125. cyclo = xích-lô = cyclo
126. cylindre = xi lanh = cylinder
127. dame/ madame = đầm (đàn bà, cũng để chỉ tên con bài nhưng tiếng Pháp là reine) = lady/ madam
128. décal (décalcomanie) = dán decal = decalcomania
129. demi-garçon = đờ mi gạc-xông (tóc tém giống con trai) = tiếng Anh không biết gọi là gì, tóc bob chăng? Eg. “Này cô em Bắc Kỳ nho nhỏ. Này cô em tóc demi-garçon. Đạpxe vô lối chờ anh ngó. Quên hết giận hờn, thù ghét đám đông.”
130. dentelle = đăng ten/ ren = lace
131. diesel = đi-e-zen = diesel
132. divan = đi văng = couch, sofa
133. docteur = đốc tờ (bác sỹ) = doctor
134. doubler = đúp (cú đúp) = double
135. douille = đuôi (bộ phận để gắn bóng đèn) = fitting
136. drap =dra (vải trải giường) = sheet
137. écho = ê-cô (tiếng vang) = echo
138. écrou = ê-cu (con tán để vặn vào bù-lon) = nut
139. effet = ép phê (tác dụng, eg. uống một ly nước mía không có ép phê, không đã khát) = effect.
140. enveloppe = lốp (vỏ bánh xe) = tires
141. epinard = rau bina = spinach
142. équerre = ê ke (thước đo góc vuông) = carpenter’s square
143. équipe = ê kip = team
144. essence = xăng = gasoline
145. faire la cour = cua (cua gái) = hit on sb
146. fermeture éclair = phẹc mơ tuy = zipper
147. fiche = phích (vật để cắm điện) = plug
148. film = phim
149. filtre = phin = filter
150. flan aux oeufs et au caramel = bánh flan
151. fontaine = (nước) phông tên = tap water
152. frein = phanh xe/ thắng xe = brake
153. fromage = phô mai (miền Nam), pho mát (miền Bắc) = cheese
154. galant = ga lăng (nịnh đầm) = gallant
155. galeux = ghẻ lở = mangy
156. galon = lon (eg. đeo lon đại uý) = stripe
157. gamelle = gà mên (từ miền Nam, hộp đựng cơm canh mang đi làm thường bằng nhôm hay inox, có nhiều tầng) = bowl, mess tin
158. gants = găng (bao tay) = gloves
159. garage = ga-ra (nhà để xe)= garage
160. garde = gác (gác cổng, canh gác) = guard
161. garde manger = gạc măng rê (tủ nhỏ đựng thức ăn trong bếp, ghép từ ‘garde - canh gác và manger - ăn, thức ăn’) = larder, pantry
162. garde-boue = gạc-đờ-bu (cái vành xe) = fender
163. gare = nhà ga = train station
164. gâteau = bánh ga tô = cake
165. gaz = ga (khí đốt) = gas
166. ghilet = áo ghi lê = vest
167. glaïeul = bông lay ơn = gladiolus
168. gomme = gôm (cục gôm, miền Nam; cục tẩy miền Bắc) = eraser
169. goût = gu = taste
170. gramme = gam =gram
171. gris = màu ghi/ xám = grey/ gray
172. guidon = ghi-đông (tay lái xe hai bánh) = handlebar
173. guitare = đàn ghi ta = guitar
174. hectare = héc ta = hectare
175. hormone = hóoc môn = hormon
176. inox = inox = stainless steel
177. jambon = thịt giăm bông/ thịt nguội = ham
178. jupe = gíp/ giuyp = skirt
179. kaki = vải kaki = kakhi
180. laine = len (vải) = wool
181. lame de rasoir = lưỡi lam = razor blade
182. lancée = lăng xê = promote
183. lavabo = la-va-bô (bồn rửa mặt) = sink
184. le panneau d’affichage = pa nô áp phích quảng cáo = billboard
185. légionnaire = lính lê dương = legion soldiers
186. légumes = lê-ghim, lơ ghim (rau, người Đà Lạt hay dùng) = vegetables
187. Liban = Li Băng = Lebanon
188. license = li xăng (bản quyền) = license
189. lipide = lipit = lipid
190. litre = lít = liter
191. logarimthe = lô ga rít = logarithm
192. logique = lo-gít = logic
193. loto = lô-tô = lotto
194. loupe = kính lúp (kính phóng đại) = magnifier
195. maillot = áo may-ô = undershirt
196. malin = ma lanh (láu cá, láu lỉnh; mấy đứa bạn Mễ hay nói mala/ malo trong Spanish cũng cùng nghĩa nhưng kiểu xấu tính) = malicious
197. mandoline = đàn măng đô lin = mandolin
198. mangoustan = măng-cụt = mangosteen
199. mannequin = ma nơ canh = mannequin
200. manteu = áo măng tô = trench coat
201. marque = mác (thương hiệu; bộ vó) = trademark
202. médaillon = mề đay = medal
203. mètre = mét = meter (m)
204. mignon/ mignonne = mi-nhon (dễ thương, nhưng ngày nay dùng để chỉ người con gái ốm, có vòng đo chuẩn) = adorable
205. millimètre = mi-li-mét = millimeter (mm)
206. mobylette = mô bi lét (xe) = moped
207. modern = mô đen = modern
208. molette = mỏ-lết (kềm vạn năng) = rowel
209. motif = mô típ = motif, motive
210. moto = xe mô tô = motor
211. mouchoir = khăn mùi xoa = handkerchief
212. mousse = mút (vật mềm và đàn hồi được, nệm mút) = foam
213. moutarde = mù tạc = mustard
214. néon = đèn neon = neon light
215. Noël = nô-en = Christmas
216. noeud = nơ = bow
217. note = nốt (chấm dùng trong âm nhạc) = note
218. nouille = nui = pasta
219. nylon = ni lông = nylon
220. olive = ôliu = olive
221. oxygène = ôxy = oxygen
222. paladres = (ăn nói) bá láp, bá xàm = nonsense
223. pâté (la pâté) = pa tê
224. pâté chaud = pa-tê-sô (loại bánh có nhân thịt) = savoury puff pastry
225. patin = pa tanh = skate
226. patte d’éléphant = (quần ống rộng) bát = wide leg pants
227. pédale = pê đan (bàn đạp) = pedal
228. pédé (pédéraste) = pê đê (bóng) = gay
229. phare = (đèn) pha = headlamp
230. piano = pi-a-nô
231. pile électrique = pin = battery
232. piston = pít tông = piston engine
233. pomme = trái bơm (người miền Nam hay dùng, hiện nay nhiều bạn trẻ tưởng là mượn từ bomb hay lựu đạn. Người miền Bắc hay dùng từ “quả táo”) = apple
234. pompe = bơm (đồ để thổi hơi) = pump
235. pont = boong tàu = deck
236. portefeuille = bóp-phơi (cái bóp, cái ví) = wallet
237. poupeé = búp bê/ búp bế/ cúp bế = doll
238. pourboire = buốc boa, tiền boa = tip
239. pyjama = py-za-ma, đồ bộ đi ngủ = pajama
240. quai (le quai) = (bờ) kè = dock, quay, platform
241. queue = cơ (cây gậy để thụt bida) = cue
242. quinine = ký-ninh (thuốc để trị bệnh sốt rét và bệnh babesiosis) = quinin
243. radio = ra đi ô = radio
244. ragoût = ra-gu (món thịt nấu với rau, củ, miền nam hay gọi là la-gu do nhiều người gốc Tàu bị ngọng chữ R, họ nói thành L, giống người TQ và người Nhật. Nhiều người nhầm với món Ragù của Ý thường hay trộn với pasta và có cà tomato) = stew meat and veggies
245. rail = rầy (đường ray xe lửa) = rail
246. reçu = rờ-xuy (tờ biên nhận) = receipt
247. remorque = rờ-mọt (xe được kéo bằng một xe khác) = trailer
248. ressort = lò xo (thêm một từ bị đổi phát âm R thành L) = spring
249. rhum = rum (tên loại rượu) = rhrum
250. rideau = ri-đô (tấm màn) = curtain
251. robinet = rô-bi-nê (vòi nước, do Robin, người đã sáng chế)= faucet
252. rôti = rô-ti (món thịt nướng hoặc quay) = roast
253. rouleau compresseur = xe lô/ xe hủ lô (xe cán nhựa đường) = road roller
254. ruban = ruy băng = ribbon
255. sac = (cái) sắc/ túi đeo = sachet, poche
256. salade = xà lách, xa lát = salad
257. salon = (ghế) sa lông/ cửa tiệm salon tóc, nail = salon
258. sandale = săng-đan (loại giày da hở chân) = sandal
259. sapotier = sa-pô-chê (trái lòng mứt, hay xay sinh tố) = sapote
260. satin = sa tanh = satin
261. sauce = xốt (nước xốt) = sauce
262. saucisse = xúc-xích = sausage
263. savon = xà bông (miền Nam)/ xà phòng (miền Bắc) = soap
264. scandale = xi căng đan = scandal
265. seau = sô (đựng nước) = bucket
266. secours = sơ cua (dự phòng: chìa khoá sơ cua, pin sơ cua, kế hoạch sơ cua) = backing
267. seringue = sơ-ranh (ống tiêm) = syringe
268. shoc = sốc (chấn động mạnh) = shock
269. sida = si đa (bệnh HIV/AIDS, giống tiếng Pháp, tiếng Ý) = AIDS
270. signal = xi nhan (đèn si nhan, ra dấu) = signal
271. signifier = xi nhê (tác động, ảnh hưởng; eg. có nói hết lời với nó cũng không xi nhê xi nhiết gì, như nước đổ đầu vịt) = signify
272. similicuir = (vải giả da) simili = leatherette
273. sirop = xi-rô = syrup
274. slip = quần si líp/ quần sì = underpants/ briefs
275. sœur = sơ = sister
276. sofa = ghế sofa = divan/ sofa
277. soie = vải xoa = silk
278. soirée (robe de soirée) = xoa rê (đầm dài dạ hội; eg. lúc nhỏ mẹ hay hỏi sao này đám cưới sẽ mặc soirée Tây hay áo dài truyền thống?) = long dress
279. sou = xu (đồng xu) = penny
280. soude = xút (chất kiềm soda NaOH) = soda
281. soupe = súp = soup
282. soutien-gorge = sú-chiêng (áo ngực) = bra
283. tablier = tạp dề = apron
284. tank = xe tăng = tank
285. tasse = tách (tách trà con dâu, tách cà phê) = cup/ mug
286. taxi = tắc-xi = taxi
287. tension = tăng xông (lên huyết áp, căng thẳng; người miền Nam hay dùng nói “lên tăng xông” nghĩa là giận sôi máu) = hypertension
288. timbre = tem = stamp
289. toilette = toa lét = toilet
290. tôle = tôn (tấm kim loại để lợp nhà) = sheeting
291. ton sur ton = tôn xuyệt tông (phối đồ đồng bộ) = mix n match
292. tondeuse = tông đơ (máy xén tóc cho nam) = clipper
293. tournevis = tuốt nơ vít = screwdriver
294. tube = tuýp kem đánh răng = tube
295. turbine = tua bin = turbine
296. vaccin = vắc-xanh (vắc xin) = vaccine
297. vagabond = ma-cà-bông (người lang thang lêu lổng, trong Số Đỏ của vũ Trọng Phụng có nói Xuân Tóc Đỏ là thằng ma cà bông) = vagabond, boho
298. Valentine (saint Valentine) = Va-len-tin/ lễ Tình Nhân (giống tiếng Quảng 情人) = Valentine’s Day
299. valise = va li = luggage
300. valse = van (điệu nhảy) = Waltz
301. valve = van (đường dẫn, van tim, van mạch máu) = valve
302. vanille = va-ni = vanilla
303. vedette = vơ- đét (người mẫu chính trong một show diễn thời trang) = starring
304. vernis = đánh vẹc ni (đánh bóng tủ, bàn, salon) = polish
305. veste = vét (áo vét) = jacket
306. veston = vét-tông (loại áo vét ngắn) = blazer
307. vin = (rượu) vang = wine
308. violin = vi ô lông (đàn) = violin
309. virus = vi rút = virus
310. vis = cây vít = screw
311. vitamine = vitamin = vitamin
312. voile = voan (vải voan, khăn voan cô dâu) = chiffon
313. volant = vô lăng = steering wheel
314. yaourt = yaourt/ da ua = yogurt

Note: Một số từ bị nhầm lẫn hoặc chưa rõ nguồn gốc bị cho là tiếng Pháp như: giày Bata (từ dùng sau 1975, chỉ giày sneakers thể thao, Bata là tên của một công ty giày Tiệp Khắc), quần xà lỏn (sarong của nhiều dân tộc Đông Nam Á, đặc biệt là Mã Lai và Khmer; người miền Nam còn gọi là quần tà lỏn), áo dài raglan (họ của Lord Raglan, người Anh sáng chế ra kiểu tay áo ráp với thân), từ “ba” giống với “papa, père” trong tiếng Pháp, “bánh mì” phát âm gần giống “pain de mie”, “Phở” giống với “pot-au-feu”, “bùng binh” hơi từa tựa “round-point”, “tí nị” mượn từ tiếng Anh “tiny”, từ “xì ke” người Nam hay gọi kẻ nghiện ma tuý mượn từ tiếng Anh “scag”,

_Kimmy tổng hợp, 2020_

Works Cited/ Nguồn Tham Khảo:

Từ điển Từ vay mượn trong tiếng Việt hiện đại, TS. Trần Thanh Ái, NXB Đại Học Quốc Gia TP. HCM-2009.